|
De logica van de Nederlandse taal. De Nederlandse taal lijkt voor de Nederlanders best wel logisch, maar denk je eens in hoe een buitenlander onze taal moet leren begrijpen. Is er dan ook sprake van logica? Aan de hand van enkele voorbeelden gaan we dit onderzoeken. Een zeer algemeen en puur Nederlands werkwoord is fietsen. Op school leerden we: de stam is "ik" en stam plus t is "hij". - ik fiets, jij fietst, hij fietst, wij fietsen. Dat klinkt logisch. Nu hetzelfde met de werkwoorden: lopen, zitten en staan. - ik lop, jij lopt, hij lopt. Daar moet in dit geval een extra o bij: ik loop, jij loopt. - ik zit, jij zitt, hij zitt. Hier vervalt de regel stam+t, want de letter t is er al: jij zit, hij zit. - ik staan, jij staant, hij staant. Dat is ook niet goed, de n moet eruit en dan wordt het: ik sta en jij staat. Je ziet al snel dat er eigenlijk geen vaste regel is, maar juist een aantal uitzonderingen. We kijken nu wat er gebeurt wanneer we een voorvoegsel voor het werkwoord zetten. We zetten be- voor de drie werkwoorden van hierboven. Dat wordt dus: belopen, bezitten en bestaan. Belopen heeft met lopen te maken, het zegt of de afstand redelijkerwijs lopend is af te leggen. Bezitten, heeft met zitten niets te maken, maar zegt iets over eigendom. Bestaan heeft ook niets met staan te maken, maar betekent of iets er wel of niet is. Dan het voorvoegsel ont- Ontlopen heeft met lopen te maken en dan juist met iets of iemand die je niet tegen wenst te komen. Ontzitten bestaat niet in de Nederlandse taal, maar: Ontstaan heeft weer niets met staan te maken, maar zegt iets over hoe iets is begonnen. Dan gaan we verder met ver- Verlopen heeft niets met lopen te maken, maar met een geldigheidsduur die ten einde is. Verzitten heeft wel weer te maken met zitten en betekent dan een beetje anders gaan zitten. Verstaan heeft niets te maken met staan, maar wel met begrijpen. Begrijpen we het nog? over- Overlopen doe je wanneer je naar de vijand gaat of doet je bad wanneer het te vol is. Ten overstaan van, is een confontatie met iemand, maar dat kun je ook zittend of zelfs liggend doen. onder- Onderlopen doet je badkamervloer wanneer het bad is overgelopen. in- Inlopen doe je met schoenen of je haalt iemand in die voor je loopt, of fietst. Inzitten kan niet, maar je kunt wel ingezetene zijn van een stad of inzittende van een auto. Instaan doe je voor iemand die je geheel vertrouwt maar je hoeft daarbij niet persé te staan. uit- Uitlopen doe je ook weer met schoenen, of met een lange wandeling. Uitzitten doe je met het oude jaar of met een gevangenisstraf of een lange saaie vergadering. Uitstaan doe je met je voelsprieten, maar niet uitstaan doe je met iemand waaraan je een hekel hebt. Uitvogelen past niet in dit rijtje, maar dat zijn we nu aan het doen en het wordt niet echt gemakkelijker op. Genoeg hierover. We kijken nu naar het woordje stop: Een stop is een rubber ding dat je in je wastafel kunt drukken om te voorkomen dat het water wegloopt. Een stop is ook een pauze tijdens een wandeling, fietstocht of autorit. Een stop kan ook een ouderwetse zekering zijn die in je meterkast zit. Het meervoud van stop is stops of stoppen en geeft dus het meervoud aan van de zaken hierboven. Stoppen kan ook een werkwoord zijn en betekent pauseren of ophouden of met garen een gat in je sok dichtmaken. Voor het werkwoord stoppen plaatsen we nu weer enkele voorvoegsels: Instoppen doe je met je kind, voordat het gaat slapen. Wanneer je kind dan weer wakker wordt zou je het moeten uitstoppen, maar dat bestaat niet. Verstoppen bestaat wel, dat doe je wanneer je verstoppertje speelt. Verstoppen van je afvoer kan ook, wanneer je er teveel rommel doorheen laat gaan. Ontstoppen is dan de handeling die je moet verrichten om je afvoer weer open te krijgen. Dat voorvoegsel ONT- is toch wel erg facinerend. Het kan meerdere functies hebben: - Bij ontstaan, ontnuchteren of ontbranden duidt het op het begin van een proces. - Bij ontsporen, ontstemmen of ontzilten duidt het op het einde van een proces. - Bij ontsluiten of ontkleden is er zelfs sprake van een tegenstelling. Want: ontsluiten is stopppen met sluiten, dus openen. En ontkleden is stoppen met gekleed zijn, dus kleren uit. Maar de tegenstellingen gaan nog verder: Ontkleden en ontbloten zijn twee werkwoorden die zonder ont- elkaars tegengestelde zijn. Maar met ont- ervoor betekenen ze hetzelfde, namelijk 'naakt maken'. Hetzelfde geldt voor de tegenpolen vriezen en dooien: Met het voorvoegsel ont- ervoor krijgen ze allebei de betekenis van smelten. De woorden 'vreemd' en 'eigen' zijn ook tegengesteld aan elkaar: Ontvreemden en onteigenen zijn echter identieke handelingen, ze verschillen in betekenis alleen wat betreft de legaliteit van de actie: De overheid mag je onteigenen, maar ontvreemden is onwettig. Een laatste voorbeeld: Ondanks de compleet tegenovergestelde betekenis van "komen" en "gaan" hebben ontkomen en ontgaan geen tegenovergestelde betekenis. Een van de betekenissen van ontgaan is volgens Van Dale namelijk 'aan iemand of iets ontkomen'. Waarom is dit alles in vredesnaam zo tegenstrijdig? Om hier een antwoord op te vinden heb ik het internet afgestruind en kwam ik terecht bij "de Nieuwe Taalgids" een tijdschrift voor neerlandici. Daar werd het pas echt ingewikkeld. Woorden als prefigering, suffigering, affixen, correlaten, morfologisch proces, man man, het hield niet op. Nu laat ik mij niet afschrikken door moeilijke taal, zeker niet als het om mijn moederstaal gaat. Dus ben ik er eens voor gaan zitten en kwam tot de onderstaande verklaring: Van oudsher had je de voorvoegsels ont- (weg of tegen) en in- (begin of ontstaan van). In sommige samenstellingen is in- ont- geworden. Dit zou bijvoorbeeld gebeurd kunnen zijn in ontbijten, ontbranden en ontstaan. Pure pech dus eigenlijk, vooral dus voor de buitenlander die Nederlands wil leren. Je moet het dus gewoon uit je hoofd leren. Een echte regel is er niet. Tot slot nog enkele "gewone" Nederlandse werkwoorden ter illustratie en overdenking: ontsporen, ontlopen, ontstaan, ontspringen, ontspruiten, ontsteken, ontstemmen, onttrekken, ontvallen, ontvangen, ontvlammen, ontvluchten, ontvolken, ontwaken, ontwaren, ontwennen, ontwijken, ontzilten, ontginnen, ontaarden, ontbinden, ontkiemen, ontkomen, ontgaan, ontleden, ontkleden, ontladen, ontluiken, ontploffen, ontrollen, ontsnappen, ontwrichten, onteren, ontberen, ontfutselen en natuurlijk ontdekken, ontboezemen en onthouden. |